Spiunazhi rihap diskutimet: pse Kosova ende nuk ka ligj lustracioni

Një valë veprimesh kundër celulave serbe, nga rasti i njohur si "Sheholli" te shtatë personat e arrestuar për spiunazh në favor të Shërbimit Sekret Serb, e ka kthyer sigurinë kombëtare në qendër të vëmendjes publike në Kosovë. Bashkë me të është rikthyer edhe një dilemë e vjetër e tranzicionit: si të identifikohen dhe si të trajtohen personat që kanë bashkëpunuar me strukturat e regjimeve të kaluara.

Kosova nuk ka ligj lustracioni. Ndërsa shtete të tjera postkomuniste ua kufizuan bashkëpunëtorëve të aparateve represive qasjen në poste të larta publike, për Republikën e Kosovës kjo rrugë ka mbetur një nyje e pazgjidhur për më shumë se dy dekada pas luftës.

"Ligjet për lustracionin janë çështje që janë krijuar për të kontrolluar njerëzit të cilët kanë qenë bashkëpunëtorë të regjimeve të kaluara dhe kjo është një çështje postkomuniste", ka thënë për RTK-në Gurakuq Kuçi, ekspert i çështjeve të sigurisë.

Pengesa kryesore mbetet dokumentacioni. Pas tërheqjes së strukturave serbe nga Kosova, një pjesë e dokumenteve të administratës dhe të aparatit të sigurisë u largua nga territori. Pa prova të verifikueshme, një proces i tillë rrezikon të degradojë në akuza të mbështetura mbi thashetheme ose në përplasje politike.

"Nëse do të ndërtonim një ligj pa dokumentacion, atëherë më shumë do të ishte një lloj gjuetie me thashetheme apo gjuetie politike pa argumente", ka theksuar Kuçi.

Baza dokumentare, megjithatë, po zgjerohet. Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, i themeluar në vitin 2023 me mandat për mbledhjen, verifikimin dhe arkivimin e dëshmive, ka raportuar deri në vitin 2026 mbi 400 metra linearë materiale fizike dhe mbi 20 terabajtë materiale digjitale, të mbledhura nga më shumë se 650 burime në 14 shtete.

Por arkivi nuk mjafton. Një ligj lustracioni do të duhej të përcaktonte qartë çfarë konsiderohet bashkëpunim, cilat pozita janë relevante dhe çfarë provash kërkohen. Komisioni i Venedikut kërkon garanci të plota procedurale: të drejtën për t'u mbrojtur, qasjen në prova, mundësinë për t'i kundërshtuar ato dhe të drejtën e ankesës në gjykatë të pavarur. Me fjalë të tjera, lustracioni nuk mund të jetë një listë emrash, por një proces individual i bazuar në prova.

Edhe sistemi i drejtësisë ka rol vendimtar në këtë ekuacion. Raporti i OSBE-së i publikuar në korrik 2026 evidenton progres në trajtimin e krimeve të luftës, por njëkohësisht edhe probleme me provat, zvarritjet dhe garancitë procedurale.

Specifika e Kosovës e ndërlikon çdo model të gatshëm: vendi nuk kaloi nga komunizmi në demokraci në mënyrë klasike, por përmes luftës, administrimit ndërkombëtar dhe një procesi të gjatë shtetndërtimi. Prandaj një model i importuar nuk është domosdoshmërisht zgjidhja. Nëse një ligj i tillë do të vinte, ai do të duhej të ngrihej mbi katër shtylla: dokumentimin, verifikimin, kritere të qarta ligjore dhe një organ të pavarur që merr vendime individuale.