ReklamëHapësirë reklame
ReklamëHapësirë reklame
Reklamë
Shkencëtarët e World Weather Attribution thonë se dekada ngrohjeje e përgatitën terrenin për shembjen e 26 gushtit në malin Langtang Lirung, që nisi një përmbytje të rrufeshme me mbi një mijë të vdekur në Nepal dhe Tibet. Paralajmërimi masiv me SMS mbërriti 38 minuta pas shembjes, kur uji kishte kaluar prej kohësh kufirin.
Nga një lartësi prej rreth 5.150 metrash, ana veriore e malit Langtang Lirung u shkëput më 26 gusht dhe ra rreth 1.400 metra poshtë, në fundin e luginës. Goditja çliroi aq energji sa një tërmet me magnitudë 5.2. Brenda shtatë minutash, vala e ujit, akullit, shkëmbit dhe sedimentit kishte arritur pikën kufitare mes Nepalit dhe Kinës në Rasuvagadhi, 20 kilometra më poshtë. Në më pak se shtatë orë, ajo kishte përshkuar 200 kilometra.
Tani, analiza e parë shkencore e katastrofës konkludon se prishja e klimës ka qenë faktori destabilizues që e përgatiti këtë shembje. Studimi u krye nga Imperial College London, në kuadër të World Weather Attribution, një bashkëpunim ndërkombëtar shkencëtarësh që hulumton rolin e ndryshimeve klimatike në motin ekstrem dhe në fatkeqësitë natyrore.
"Ky nuk ishte një ngjarje me një shkaktar të vetëm", tha Walter Immerzeel, hidrolog malesh në Universitetin e Utrehtit në Holandë. "Shembja ndodhi në një lartësi prej rreth 5.150 metrash dhe kishte disa procese që vepruan së bashku në shkallë kohore vitesh deri në dekada, në vend të një faktori të vetëm që vepron vetëm."
Numri i viktimave mbetet i pasaktësuar mes llogaritjeve: flitet për më shumë se 1.300 të vrarë sipas njërës paraqitje të të dhënave dhe për afro 1.400 të vdekur sipas një tjetre. Të dyja përputhen se mbi 5.000 persona vazhdojnë të jenë të zhdukur në Nepal dhe Tibet. Përmbytja fshiu familje, banesa, vendbanime, rrugë, ura dhe infrastrukturë tjetër, duke i lënë të mbijetuarit të bllokuar dhe të izoluar.
Fillimisht u mendua se shembja ishte shkaktuar nga një tërmet. Glaciologët dhe klimatologët kanë përcaktuar tashmë një zinxhir të ndërlikuar shkaqesh, ku ngrohja e ka vënë themelin disa herë: tërheqja e akullnajës, shkrirja e permafrostit dhe rritja e ujit të shkrirë e destabilizuan shpatin derisa ai u shkëput.
Pranë vendit të shembjes, buza e akullnajës u tërhoq vetëm 75 metra mes viteve 1964 dhe 2000, ndërsa mes 2010 dhe 2026 tërheqja u përshpejtua ndjeshëm, me 373 metra të tjerë. Kjo hoqi akullin që mbante murin shkëmbor mbi të. Permafrosti brenda shkëmbit kishte nisur të shkrihej në brezin mes 4.500 dhe 5.500 metrave, pikërisht fasha më e ndjeshme ndaj ngrohjes, duke i bërë muret malore më të paqëndrueshme. Në Himalaje, kufiri i ngrirjes është ngjitur me rreth 100 metra për dekadë që nga vitet 1980, me temperatura shkrirjeje më të larta dhe më afatgjata që dobësojnë shpatet e formuara nga permafrosti.
Në rajonin ku ndodhi shembja, prishja e klimës ka sjellë rreth 2 gradë Celsius ngrohje që nga koha paraindustriale dhe rreth 1,5 gradë Celsius posaçërisht për korrikun dhe gushtin. Korriku dhe gushti ishin muajt më të nxehtë të regjistruar ndonjëherë në zonë. Për anomalinë e menjëhershme para shembjes, të dhënat e paraqitura nuk përputhen: në një rast flitet për 5 gradë Celsius mbi mesataren 30-vjeçare në ditët para shembjes, në një tjetër për rreth 2,5 deri 2,7 gradë Celsius mbi mesataren 10-vjeçare më 24 dhe 25 gusht dhe për rreth 7 gradë Celsius mbi mesataren referuese një ditë para katastrofës. Një tetor jashtëzakonisht i borshëm në vitin 2025 mendohet se ndikoi gjithashtu, duke prodhuar më shumë ujë shkrirjeje.
Mospërputhje ka edhe për vetë masën që u shkëput dhe për shpejtësinë e valës. Njëra llogari e përshkruan si një ortek prej 110 milionë metrash kub bore dhe akulli, tjetra si rreth 110 milionë metra kub shkëmbi dhe akulli akullnajor, sa 44.000 pishina olimpike, të cilave rrjedha u shtoi deri në 30 milionë metra kub të tjerë mbeturinash dhe uji duke shkulur akullin e varrosur në luginë. Për shpejtësinë, njëri vlerësim flet për mbi 110 milje në orë, tjetri për një shpejtësi mesatare prej 170 kilometrash në orë, pra rreth 106 milje në orë. Sipërfaqja e pjesës së varur të akullnajës dhe shkëmbit që u shkëput matej rreth 200.000 metra katrorë.
Studimi thekson se ngjarje të tilla janë të rralla. "Orteqet shkëmbore të kësaj madhësie janë të rralla, me vlerësime të frekuencës vjetore prej afërsisht një ngjarjeje të kësaj madhësie çdo 1.000 deri 10.000 vjet", thuhet në studim, që shton: "Kjo ngjarje tregon se kufijtë e përshtatjes tashmë po arrihen."
Roli i tërmetit të vitit 2015, me magnitudë 7.8, mbetet i pazgjidhur mes vlerësimeve: sipas njërës, ai kontribuoi në dështimin e shpatit, por kontributi i tij specifik në katastrofën e gushtit nuk mund të konfirmohej; sipas tjetrës, studiuesit besojnë se ai shkaktoi një ortek të mëparshëm në Langtang Lirung, i cili mund ta ketë dobësuar masën shkëmbore dhe ta ketë përgatitur shpatin për shembje. Po ashtu, goditja në fund të luginës përshkruhet në një rast thjesht si e regjistruar si tërmet, pa magnitudë, ndërsa në rastin tjetër me energji të barabartë me një tërmet 5.2.
Ky hulumtim ndryshon nga punët e mëparshme të ekipit të World Weather Attribution, sepse roli i prishjes së klimës nuk mund t'i atribuohej një ngjarjeje të vetme moti. Studiuesit e përshkruajnë fatkeqësinë si një krizë të përbërë, me një sërë faktorësh të përkeqësuar nga dekada ngrohjeje atmosferike si pasojë e ndotjes me gazra serrë. Dr. Ben Clarke, studiues i motit ekstrem dhe i ndryshimeve klimatike në Imperial, tha se "gjurmët e gishtave të ndryshimeve klimatike" ishin të qarta në ndryshimet afatgjata që ndodhën rreth akullnajës para shembjes së saj katastrofike. "Ne zbuluam se ndryshimet klimatike po e transformojnë mjedisin e maleve të larta, duke ndikuar në shumë nga shkaktarët e mundshëm të kësaj shembjeje", thuhet në qëndrimin e studiuesve. Otto, Clarke dhe ekipi i WWA-së theksuan se studimi nuk ia atribuon drejtpërdrejt prishjes së klimës shkakun themelor të katastrofës, por e kupton atë si një faktor destabilizues mbi gjeologjinë ekzistuese.
Dr. Friederike Otto, profesoreshë e shkencës së klimës në Imperial College London, ishte më e drejtpërdrejtë për pasojat njerëzore. "Komunitetet në Nepal po paguajnë me jetët e tyre për një krizë të nxitur nga emetimet e lëndëve djegëse fosile mijëra milje larg", tha ajo. "Kur ngrohja destabilizon çatinë e botës, asnjë sasi e përshtatjes lokale nuk mund t'i mbrojë plotësisht njerëzit e cenueshëm në rrjedhën e poshtme nga kjo shkallë shkatërrimi. Pa një veprim shumë më të shpejtë për kalimin drejt zero emetimeve të lëndëve djegëse fosile, ne pashmangshmërisht do të shohim më shumë fatkeqësi të kësaj shkalle që do të ndodhin në vitet në vijim."
Një kapitull i veçantë i gjetjeve lidhet me paralajmërimin. Fatkeqësia ishte jashtëzakonisht e vështirë për t'u kapur në kohë, sepse sistemet nepaleze të paralajmërimit të hershëm janë ndërtuar për përmbytje të parashikueshme nga reshjet, jo për ngjarje zinxhir që zhvillohen brenda minutash. Vala i la pas këto sisteme dhe shkatërroi disa matës monitorimi. Paralajmërimi i parë masiv me SMS u dërgua rreth 38 minuta pas shembjes fillestare, ndërsa përmbytja kishte arritur kufirin që në minutën e shtatë.
Gurë kalldrëmi të shkulur nga Parku Rinia, gaz lotsjellës dhe mbi 100 të arrestuar: protestat kundër qeverisë në Shqipëri hynë në ditën e shtatë pa asnjë shenjë qetësimi. Kryeministri Rama i quan pjesë të një sulmi të koordinuar, ndërsa protestuesit fajësojnë policinë për dhunën.
