Pas Hagës: kush do ta mbajë drejtësinë për krimet e luftës në Ballkan?

Aktgjykimi i 16 shtatorit në Hagë mbylli një kapitull, por hapi një pyetje shumë më të madhe: kush do t'i gjykojë rastet e mbetura të krimeve të luftës në Ballkan, kur proceset e mëdha ndërkombëtare po i afrohen fundit?

Dhomat e Specializuara të Kosovës, të njohura edhe si Gjykata Speciale e Kosovës, e dënuan ish-presidentin kosovar dhe ish-komandantin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hashim Thaçin, për krime lufte të kryera në vitet 1998-99, ndërsa e liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit. Në të njëjtin proces u dënuan në shkallë të parë edhe tre ish-eprorë të tjerë të UÇK-së: Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi. Aktgjykimi nuk është i formës së prerë dhe mund të apelohet.

Edhe përfundimi eventual i këtij procesi nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht mbylljen e institucionit. Megjithatë, sipas njohësve të drejtësisë tranzicionale, përgjegjësia për lëndët e mbetura do të rëndojë gjithnjë e më shumë mbi gjykatat vendëse, dhe optimizmi për to është i paktë.

Drejtori i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë (FDHK), Bekim Blakaj, e quan shqetësuese mungesën e bashkëpunimit juridik mes vendeve të ish-Jugosllavisë, e cila, sipas tij, pengon gjykimet në prani të të pandehurve dhe zbatimin e drejtësisë. Pa përfshirje ndërkombëtare, thotë ai, zvogëlohen gjasat që shtetet t'i ndjekin të dyshuarit nga komunitetet e tyre shumicë, ose të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin.

Blakaj vëren se edhe përbërja etnike e të akuzuarve dhe e të dënuarve ka ndryshuar me kalimin e kompetencave nga Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) dhe Misioni i Bashkimit Evropian për Sundim të Ligjit në Kosovë (EULEX) te autoritetet vendëse, të cilat morën kompetenca të plota pas vitit 2018. Kur proceset drejtoheshin nga ndërkombëtarët, statistikisht ndjekjet penale u bënë më shumë ndaj shqiptarëve, sepse pjesëtarët e forcave serbe të dyshuar për krime nuk ishin të qasshëm për autoritetet në Kosovë dhe nuk ekzistonte mundësia ligjore e ndjekjes penale në mungesë.

Ai ndryshim erdhi në vitin 2022, kur ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale i bënë të mundura në Kosovë gjykimet në mungesë. Sipas të dhënave të FDHK-së, deri në shkurt të vitit 2025 janë ngritur 15 aktakuza në mungesë kundër 73 pjesëtarëve të forcave serbe. Blakaj e sheh këtë si lëvizje pozitive në aspektin numerik, por shpreh rezerva për efektin real në sjelljen e drejtësisë.

Përmasat e llogarisë së papërfunduar i tregon dokumentimi zyrtar: Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, i themeluar nga Qeveria e Kosovës në vitin 2023, thotë se ka dokumentuar 12.230 viktima të luftës, shumica dërrmuese shqiptarë të vrarë nga forcat serbe.

Në anën tjetër të kufirit, tabloja mbetet e paqartë edhe statistikisht. Autoritetet serbe kanë deklaruar se gjykatat dhe prokurorët në Serbi nuk mbajnë statistika mbi përkatësinë etnike të personave të dënuar ose të shpallur të pafajshëm. Një raport i vitit 2024 i Fondit për të Drejtën Humanitare në Serbi vlerëson se numri i rasteve të ngritura kundër serbëve për krime ndaj shqiptarëve të Kosovës nuk është në përpjesëtim me shkallën dhe përmasat e krimeve të kryera ndaj tyre nga formacionet e armatosura serbe. Departamentet për krime të luftës në Serbi janë themeluar në vitin 2003, por sipas Blakajt, të dënuarit atje kanë qenë kryesisht oficerë të rangut të ulët, jo personat me përgjegjësinë më të madhe.