Navi Pillay fiton Nobelin për Paqen: gjykatësja që e ngriti përdhunimin në akt gjenocidi

Navanethem "Navi" Pillay, gjykatëse dhe juriste e të drejtave të njeriut nga Afrika e Jugut, është fituesja e Çmimit Nobel për Paqen 2026. Çmimi iu dha të premten për përpjekjet e saj në promovimin e paqes dhe të së drejtës ndërkombëtare.

Jørgen Watne Frydnes, kryetar i Komitetit Norvegjez të Nobelit, e veçoi Pillay si figurë kyçe në sigurimin që krimet e luftës, krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidi të ndiqen penalisht.

Rruga e saj nisi larg sallave të gjykatave ndërkombëtare. E lindur në vitin 1941 në Durban, Pillay u rrit nën regjimin e aparteidit dhe u bë një nga gratë e para me origjinë indiane që ushtruan profesionin e avokatit në Afrikën e Jugut. Në ato vite ajo mbrojti aktivistë që luftonin aparteidin dhe u përball me kushtet diskriminuese në burgje.

Pas rënies së aparteidit, Pillay u bë gjykatëse në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për Ruandën. Aty ajo ndihmoi në krijimin e precedentëve historikë ligjorë që e njohën përdhunimin si akt gjenocidi. Më vonë shërbeu si gjykatëse në Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe, nga viti 2008 deri në vitin 2014, si Komisionere e Lartë e OKB-së për të Drejtat e Njeriut.

Vitet e fundit ajo drejtoi një komision të OKB-së që hetonte shkeljet e të drejtave të njeriut në Izrael dhe në territoret palestineze.

Çmimi për Paqen vjen në fund të një jave në të cilën janë shpallur edhe fituesit e kategorive të tjera. Nobeli për Mjekësi shkoi te Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel, për zbulime që hapin rrugë të reja në trajtimin e verbërisë, depresionit, varësisë dhe demencës. Nobeli për Fizikë iu dha Francis Halzen për kontributin në Observatorin e Neutrinove IceCube dhe për zbulimin e neutrinove me energji të lartë, të përshkruara si "lajmëtarë fantazmë nga hapësira". Në Kimi u vlerësuan Henri B. Kagan dhe Kenso Soai për zbulimet mbi origjinën e kiralitetit dhe të blloqeve ndërtuese të jetës, ndërsa Nobeli për Letërsi i shkoi Anne Carson për "veprën e saj të guximshme dhe novatore", që ndërthur klasiken me modernen. Java e Nobelit mbyllet të hënën me shpalljen e çmimit në Shkencat Ekonomike.

Fituesja e vitit të kaluar, venezuelasja Maria Corina Machado, u nderua për "punën e saj të palodhur në promovimin e të drejtave demokratike për popullin e Venezuelës". Ajo nuk mundi ta tërhiqte vetë çmimin në ceremoninë e dhjetorit, pasi qeveria socialiste në pushtet në Karakas paralajmëroi se do ta shpallte të arratisur nëse "ikte" nga Venezuela.

Në emër të saj çmimin e mori e bija, Ana Corina Sosa Machado, e cila lexoi fjalën e shkruar nga e ëma: "Kjo i kujton botës se demokracia është thelbësore për paqen. Dhe mësimi më i rëndësishëm që venezuelasit mund t'ia japin botës është një mësim i farkëtuar në një rrugë të gjatë dhe të vështirë: Nëse duam demokraci, duhet të jemi të gatshëm të luftojmë për lirinë."